تاریخ کهن افغانستان

تاریخ افغانستان

تاریخ کهن مسجد جامع هرات


هر کسی که بار اول این مسجد را می بیند در نظر اول مبهوت عظمت و معماری این مسجد خواهد شد. نقش و نگارهای پر رنگ و کاشی های معرق هفت رنگ ایوان ها وگلدسته های کاشی کاری شده حتی در نگاه شهروند هراتی نیز جالب وجذاب می باشد.

آقای ایام الدین اجمل آمر آبدات تاریخی هرات می گوید: این مسجد قبل از اسلام نیز در قالب یک معبد در همین مکان وجود داشت. البته خیلی کوچکتر از حالا و به شکل چوبی آن؛ "مسجد جامع بزرگ شهرهرات قبل از اسلام در همین ساحۀ ساختمان موجود بوده که قدامت آن به سه هزار قبل از امروز می رسد که قبلا یک ساختمان کوچک چوبی بوده در طول تاریخ معبد آریای یکتا پرست بوده درسال بیست ونه هجری قمری وقتی که دین اسلام وسعت پیدا می کند در خراسان و هرات این ساختمان چوبی تزیین کاری که است قبلا معبد بوده و بعدا به مسجد مسلمانان تبدیل می شود که این ساختمان تاسال 4014 هجری قمری مسجد بوده اکثریت شخصیت های بزرگ جهان اسلام در این مسجد تدریس می کردند از آن جمله حضرت خواجه عبدالله انصاری و خواجه محمد تاکی."

آقای اجمل می افزاید: مسجد جامع هرات در طول تاریخ فراز و فرود های زیادی را به خود دیده است. چندین بار تخریب و دوباره ساخته یا ترمیم شده است وی میگوید : درسال 414 هجری قمری نیمی از مسجد که غالبا با چوب پوشیده شده و رنگ آمیزی شده بود در آتش سوخت ولی به همت خواجه محمد تاکی و همکاری مردم دوباره ترمیم گردید و حدود دوقرن بعد به اساس مشورت شیخ الاسلام فخرالدین رازی به دستور سلطان غیاث الدین غوری به شکل کنونی با استفاده از خشت پخته، تزئینات و کاشی های فیروزه ای بنا گردید که با مرگ سلطان، پسرش سلطان محمود بعضی ازکارهای باقی مانده از زمان پدرش را به اتمام رسانید.

بنا به اظهارات آقای اجمل، این مسجد تاریخی در زمینی به مساحت اضافه از 46 هزارمترمربع اعمارگردیده که مشتمل بر 460 گنبد، 130رواق،444 فیل پایه، دوازده گلدسته، چهار ایوان، چهار دروازه، چهار کتیبه بزرگ مزین با آیاتی ازقران ، اشعار عرفانی عرفا و شاعران بزرگ، سه سراچه، یک منبر سنگی، کتابخانه (شامل چهار هزار جلد کتاب) و وضوخانه می باشد که در زیباترین محل شهرقدیم هرات موقعیت داشته و در یک زمان گنجایش بیش از یک صد هزار نمازگزار را دارد.

به گفته وی گلدسته های مسجد که برای رساندن صدای اذان به گوش مردم ساخته شده، بین17تا 36متر ارتفاع،7 تا 10 متر قطر داشته راس هرکدام دارای هشت رواق بوده که بام شان با کاشی فیروزه ای تزیین یافته است.

آمر آبدات تاریخی می گوید: ساختمان فعلی مسجد جامع براساس معماری عصر تیموری ها بنا شده است و ترمیماتی هم که در این اواخر بر آن صورت گرفته با اسلوب و معماری عصر تیموری ها همخوانی دارد. "خود مسجد شباهت به ساختمان یا بناهای دورۀ تیموری ها دارد چون در دوره تیموری ها هنرهای زیادی در هرات رشد کرده بود که از آن جمله هنر معماری، ساختمان سازی در هرات رشد بسزای کرده بود. مهندس های مجرب در اینجا کار می کردند که خود ساختمان از جمله بناهای دوره تیموری است مساجد که بعدا در دوره تیموری ها و بابرهای هند ساخته شد در اکثر نقاط مختلف جهان از آن جمله در ایران، سمرقند، هند، شباهت زیادی با ساختمان مسجد جامع شریف و همچنان کاشی های که در مسجد جامع شریف دیده می شود خود هنرکاشی سازی یادگاری از دوره تیموری ها است کاشی هفت رنگی و کاشی معرق"

با توجه به روایات تاریخی، در سال 707 هجری سلطان غیاث الدین کرت خرابی های را که با حمله مغول ها در سال 818 هجری به مسجد رسیده بود تعمیر نموده و مدرسه یی بنام غیاثیه در شمال مسجد جامع ایجاد نمود. بیست و پنج سال بعد در زمان فرمانروایی ملک معزالدین کرت بعد ازافزودن تزئینات، خانقاهی برای صوفیان نیزساخته شد. صد سال بعد در دوران زمامداری شاهرخ میرزا (از شاهان تیموری ) با استفاده از انکشاف و تکامل صنعت کاشی، معرق و خطاطی، رواق ها و دیوارهای مسجد به نقش و نگارهای رنگارنگ تزیین گردید.

در سال 777 هجری در زمان ملک غیاث الدین آخرین ملک آل کرت از دارایی شخصی بنام علی بن محمد، دیگ برونزی زرکوب شامل بر هشت حصه ساخته شد که بعد از منبت کاری و نقش اندازی وقف مسجد جامع گردید. در عین زمان دیگ برنزی دیگری توسط هنرمندان هرات ساخته شد که اکنون در موزیم ارمیتاژ شهر لیلینگراد روسیه نگهداری می شود و در قرن دهم هجری در زمان سلطان حسین بایقرا و وزیراو امیرعلی شیرنوایی، ایوان بزرگ مقصوره مجددا تعمیر و تمام جدارها و رواق های مسجد به ستون ها و سنگ های گرانبها آراسته شد .

آقای ولیشاه بهره رییس فرهنگ وجوانان ولایت هرات در زمینه تاریخ مسجد جامع هرات می گوید: درسال 1324 هجری به همت عبدالله خان ملکیار نایب الحکومه هرات، جاده های وسیع به اطراف و باغی به وسعت بیش از 25 هزار متر مربع در سمت شرق مسجد ایجاد شد. "در زمان محروم عبدالله خان ملک یار در سال 1124 یک عصری تلقی کنیم که در حقیت هرات را می توانیم به معابد، مساجد، اماکن آبدات تاریخی قلمداد بکنیم و عبدالله خان ملک یار ضمن این که تمام اطراف مسجد و خانه های مردم را خریداری می کند به پارک و جاده ها تبدیل می سازد شما دید این گلدسته ها که است احیای هنرکاشی کاری است ضمن این که کاشی کاری از زمان غوری ها و تیموری ها در این جا بصورت ابتدایی بوده فراز و نشیب های تاریخ باعث شده که به رکود مواجه شود و عبدالله خان ملک یار در احیای مجدد این ارزش ها بخصوص هنر کاشی کاری واقعا عزم و همت فرهنگ دوستانه می کند و کارگاه کاشی کاری را که در سال 1324 شمسی در شهر هرات تاسیس می کند تا امروز پا برجا است هر روز ببینید که این ها نمونه کار دارند و نصب اماکن می کنند"

آقای بهره می گوید: مسجد جامع در گذشته تنها یک مکان برای عبادت و نماز گذاری نبود بلکه بزرگترین مدرسه علمی و دینی نیز در همین جا قرار داشت او می گوید: بزرگترین عالمان و روحانیون و عرفای آن زمان در این مسجد یا درس داده اند یا درس خوانده اند. آقای بهره گفت: هر چند این مسجد در طول تاریخ همیشه مورد ترمیم و بازسازی قرار گرفته ولی دو نقطه در این مسجد قدیمی ترین نقاط این آبده اند.

"اولین چیزی که بسیار حایز ارزش است و حفظ شده توسط پروژه بین المللی دروازه ورودی مسجد جامع شریف است که فعلا مسدود شده بخاطری که رفت وآمد نشود و قسمت بالای این مسجد پوش فلزی شده بخاطر جلوگیری از باد و باران، سرما و دومین چیزی که داریم ایوان مسجد جامع است که این از جمله عجیبه های هنر معماری حتا جهان است با این عظمت فکرکنیم در هشت صد سال قبل این کار، کاری بوده که از روی اخلاص شده است اگر چه در این خسارات یا ضررهای وارد شده مگر به همت دولت مردهای بعدی هرکس کوشش کرده و این دو نقطه از جمله جاه های بسیارتاریخی هرات است خانقای داریم بنام حضرت امیر سیدکلال، خواجه عبدالله احرار و محراب داریم بنام محراب حضرت جهانی."

به گفته آمر آبدات تاریخی هرات، هفت سال قبل کار سنگ فرش نمودن صحن مسجد که با وقوع کودتای هفت ثور و شروع جنگ ها نیمه تمام مانده بود از بودیجه آبدات تاریخی هرات مجددا آغاز گردید و اکنون برای حفظ، ترمیم و مرمت این بنای تاریخی و عبادتگاه بزرگ اسلامی چهار مهندس، شش استاد کاشی ساز و پنج استاد خوشنویس به وظیفه گمارده شده اند. در نزد مردم هرات روایتیست که گویا کار در مسجد جامع هرات هیچ گاه تمام شدنی نیست و اگر روزی کار مسجد جامع کاملا اکمال شود آن روز قیامت خواهد رسید.

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیستم مهر ۱۳۹۰ساعت 21:40  توسط مصطفی مظفری  |